Kwiat, który nigdy nie zakwitnie, a pachnie całą zimę

Goździk to wysuszony pąk kwiatowy Syzygium aromaticum, wiecznie zielonego drzewa z rodziny mirtowatych, dalekiego kuzyna mirtu i eukaliptusa. Przez większość historii rósł dziko tylko na pięciu wulkanicznych wyspach północnych Moluków w Indonezji: Ternate, Tidore, Moti, Makian i Bacan. Wyspy niewielkie, czasem niewiele więcej niż stożek lawy pokryty lasem, przez stulecia należały do najbardziej pożądanych miejsc światowego handlu.

Stamtąd goździki wędrowały z rąk do rąk. Kupcy malajscy, jawajscy, chińscy, indyjscy i arabscy przewozili je z portu do portu, a każde przejście podnosiło cenę. W Syrii, na stanowisku Terqa, archeolodzy znaleźli goździki w ceramicznym naczyniu datowanym na około osiemnaście wieków przed naszą erą: dowód, że przyprawa przemierzała tysiące kilometrów już wtedy, gdy Europa była w epoce brązu.

Rzymianie je znali: Pliniusz Starszy pisze o caryophyllon podobnym do ziarna pieprzu, który przybywał z Indii. Z greckiego karyophyllon, „liść orzecha”, powstała łacińska caryophyllum, a od niej nazwy w wielu językach. Polska nazwa idzie jednak drogą krótszą i bardziej obrazową: „goździk” to zdrobnienie od „gwoździa”. Wystarczy spojrzeć — prosty trzonek i okrągła główka, jak ciesielski gwóźdź. Tak samo myśleli inni: Francuzi mówią clou de girofle, Hiszpanie clavo, Anglicy clove (od łacińskiego clavus, gwóźdź). Kwiat, który nazywamy goździkiem, wziął nazwę od przyprawy, a nie odwrotnie: jego płatki pachną podobnie. W staropolszczyźnie przyprawy nazywano zbiorczo „korzeniami”, a kupiec, który nimi handlował, był „korzennym”.

Kraków, Gdańsk i „korzenie”

Do Polski korzenie docierały lądem i morzem. W średniowieczu szły szlakami kupieckimi z Wenecji i Norymbergi przez Wrocław do Krakowa, gdzie na Rynku stały kramy z pieprzem, cynamonem, gałką muszkatołową, imbirem i goździkami. Od XVI wieku najważniejszą drogą stał się Gdańsk: holenderskie i hanzeatyckie statki przywoziły korzenie z Amsterdamu i Antwerpii, a stąd jechały dalej — do Torunia, Poznania, Krakowa i Wilna.

Sklepy korzenne i apteki były miejscami osobnymi: handlowały przyprawami, cukrem, woskiem, barwnikami dla malarzy, konfiturami i piernikami. Na półkach stały fajansowe słoje z łacińskimi napisami, na blacie mosiężna waga i brązowy moździerz. Nie przypadkiem Toruń słynie z piernika od średniowiecza: bez goździków i cynamonu nie byłoby go wcale. Z tych sklepów została myśl, która trzyma się do dziś: przyprawę się wybiera, waży i przechowuje starannie.

W 1498 roku Vasco da Gama dotarł do Indii drogą morską i szlak się zmienił. Kilka lat później Portugalczycy dopłynęli do Moluków; w XVII wieku holenderska Kompania Wschodnioindyjska narzuciła bezwzględny monopol, skupiając plantacje i wycinając drzewa poza nimi. To Francuz, Pierre Poivre, wywiózł w XVIII wieku sadzonki i nasiona na Mauritius. Stamtąd goździkowiec trafił na Zanzibar, Pembę i Madagaskar. Dziś uprawia się go w wielu krajach tropikalnych, a Indonezja pozostaje największym producentem świata.